FACİA İLE SONUÇLANAN 5 SOSYAL PSİKOLOJİ DENEYİ

FACİA İLE SONUÇLANAN 5 SOSYAL PSİKOLOJİ DENEYİ

Psikoloji ve sosyoloji dallarında yapılan deneyler insanlık tarihinde öylesine önemli rol oynar ve insanın gerçek yapısı hakkında inanılmaz önemli bilgiler verirler. Bu tarz deneyleri ve sonuçlarını okuyunca insan önce bir aydınlanır fakat aldığı bu önemli dersleri bile ertesi gün sosyal hayat içerisinde unutmaya meyillidir. İnsan olarak aslında garip, sosyal roller edinmeye ve olmayan şeylere inanmaya meyilli olsak da farklı karakteristiklere sahip bir yandan da uyum konusunda fazlasıyla başarılı canlılarız. Bu uyumda muhtemelen tarih boyunca soyumuzun devamını sağlayan iç güdülerimizden kaynaklanıyor. Çünkü dünyamızda uyum sağlayamayan veya adapte olamayan canlıların her daim devri sona ermiştir.

Konumuzun özüne gelecek olursak insan yapısını inceleyen bilimsel deneylerin bazılarında büyük riskler alınmış ve bu deneyler tarihte ve deneklerde kalıcı izler bırakmıştır. İşte karşınızda yoldan çıkan 5 psikolojik deney;

1- Canavar Deneyi, 1939

Iowa Üniersitesinde kendisi de kekeme olan psikolog Wendell Johnson, yaşları 5 ile 15 arasında değişen 22 adet kimsesiz çocuğu denek olarak almıştır. Çocuklardan 10 tanesi Wendell Johnson gibi kekemeydi. Daha sonra bu 22 çocuk 2 gruba ayrılmış ve her iki gruba da diksiyon dersleri verilmiştir. Bu gruplardan bir tanesindeki çocuklara hata yaptıklarında pozitif tavırlar ile karşılık verilirken diğer gruptaki çocuklar dövülmüş ve kusurları yüzlerine vurulmuştur.

yoldan-çıkan-psikoloji-deneyleri-siralio-18

6 ay süren deney sonucunda korkunç resim ortaya çıkmıştır. Dövülen ve kusurları yüzlerine vurulan gruptaki çocuklardan normal konuşanlar bile konuşma zorluğu çekmeye başlamış ve hayatları boyunca da bu sorun devam etmiştir. Deneklerde kalıcı hasar yaratma konusunda akla gelen en ünlü deneylerden bir tanesi olan bu deney tozlu raflarda yer buluyordu fakat yıllar sonra 2001 yılında olay yeniden gündeme geldi ve açılan davalar sonucunda hayatta olan bazı denekler yüklü tazminatlar almıştır.

yoldan-çıkan-psikoloji-deneyleri-siralio-4

Eğitimde ve insanların kusurlarını gidermede kaba kuvvete yer olmadığını insanoğluna kanıtlamak için yaşatılması gereken bir olaydır.

2- Milgram Deneyi, 1963

Yale Üniversitesinden Profesör Stanley Milgram, otorite sahibi kişilerin kendi vicdanlarına ters düşen durumlardaki itaat seviyelerini görmek üzerine bir deney yapmıştır. Deney için yaşları 20 ile 50 arasında değişen denekler gazete ilanı ile bulunmuş ve kendilerine 1 saat sürecek bu deneyi tamamlamasalar bile vadedilen 4,5 doların verileceği söylenmiştir. Katılımcılara kura ile ya öğrenci ya da öğretmen olarak seçilecekleri söyleniyordu fakat haberleri olmasa da hepsine öğretmen rolü verilmişti.Öğrenci rolünde ise iyi rol yapabilen muhasebeci bir işbirlikçi vardı.

Milgram_deneyi_sirlio

Deney öncesinde öğretmen (T) rolündeki deneklere 45 voltluk bir elektrik verilerek öğrenciye (L) vereceklerini sandıkları şok hakkında bilgi sahibi olmaları sağlanıyordu. Daha sonra bitişik iki odada birbirlerini görmeden oturtuluyorlar ve öğretmenler öğrenciye sözcükler okuyordu ve bu şekilde onlardan cevaplar istiyordu. Ayrıca deneklere sert görünüşlü bir deney gözlemcisi (E) eşlik ediyordu. Verilen cevaplar yanlış olduğunda ise öğretmenler işbirlikçiye elektro şok uyguluyordu; daha ziyade uyguladıklarını sanıyorlardı. Yanlış cevaplar arttıkça elektroşok şiddeti de arttırılıyordu. Birkaç defa seviye arttırıldıktan sonra işbirlikçi öğrenci önce duvarları yumrukluyor, daha sonra kalp rahatsızlığı olduğunu bağırıyor daha sonra şok şiddeti arttıkça artık şikayet etmemeye ve sorulara dahi cevap vermemeye başlıyordu.

yoldan-çıkan-psikoloji-deneyleri-siralio-8

135 Volta gelindiği noktada çoğu denek durup devam etmemek istiyor ve deneyin amacını sorgulamaya başlıyordu. Daha sonra deney sonuçlarından sorumlu tutulmayacakları söylenerek devam etmeleri isteniyordu. Denek her hangi bir noktada vazgeçmek istediğinde ise sırasıyla aşağıdaki cümleler kullanılıyordu;

1- Lütfen devam ediniz.
2- Deney için devam etmeniz gerekli.
3- Devam etmeniz kesin olarak çok önemli.
4- Başka seçeneğimiz yok, kesin olarak devam etmek “zorundasınız”.

Bu dört uyarı sonunda denekler halen durmak istediklerini söylüyorsa deney duruyordu. Aksi halde ise art arda 3 defa 450 Voltluk şok verildikten sonra duruluyordu. Sonuç ise korkutucu…

yoldan-çıkan-psikoloji-deneyleri-siralio-7

Kaç kişi bu otoriteye sadık kalıp vicdanını bir kenara bırakarak deneyin sonuna kadar devam etmiştir dersiniz? Tamı tamına deneklerin %65’i yani 40 denekten 26’sı. Hatta deneklerin hiçbirisi 300 Volttan önce deneyi bırakmamışlardı. Bu deneyde otoritenin ve otorite kullanımının gerçekleri hakkında ders verse de acı bir örnektir.

3- Üçüncü Dalga Deneyi, 1967

Cubberley Lisesinde tarih dersi kapsamında gerçekleştirilen bu deneyde Nazi Almanyasından yola çıkılarak mukayeseli tarih dersinde, demokratik toplumların da faşizme meyilli olmalarını desteklemek amacıyla yapılmıştır. Deneyi gerçekleştiren tarih öğretmeni Ron Jones bir anlamda bunu kanıtlamış da denilebilir. Nazi Almanyası konusunda lise 2 öğrencilerine yaşatarak ders vermeyi amaçlayan hoca şöyle de bir motto ile yola çıkmış: “Disiplinden, birlikten, hareketten ve gururdan gelen güç”.

yoldan-çıkan-psikoloji-deneyleri-siralio-16

İlk gün çocuklara bir kaç basit kural getirilmiştir. Ders zili çalar çalmaz 30 saniye içinde yerleşecekler, söz almadan ve ayağa kalmadan konuşmayacaklar, söz aldıklarında cümlerleri 3-5 kelime ile kısıtlı olacak ve her cümleyi Bay Jones diyerek bitireceklerdi.

İkinci gün ise sınıfa diğer sınıflardan farklı ve özel oldukları söylenmiş; onlara “Üçüncü Dalga” ismi verilmiştir. Ayrıca bir efsane uydurularak üçüncü dalga isminin okyanusun en güçlü dalgasının üçüncü dalgası olduğu için verildiği söylenmiş ve öğrencilere benimsetilmiştir. Ayrıca gruba Nazi selamı öğretilmiş ve birbirlerini böyle selamlamaları söylenmiştir. Çocuklar bu kurallara istisnasız olarak uymuşlardır. Artık onlar farklı ve özellerdi.

yoldan-çıkan-psikoloji-deneyleri-siralio-11

Üçüncü gün deneyin kapsamı arttırılmış ve tüm okula yayılmıştır. Öğrenciler derslerine daha büyük hevesle sarılıp heyecanlanmışlar. Hatta Ron Jones’un notları arasında öğrencilerin sarf ettikleri şu tarz cümlelere yer verilmiştir “İlk defa adam akıllı bir şeyler öğrendik” ve “Bay Jones neden diğer konuları da böyle öğretmiyorsunuz?”. Daha sonra öğrenciler kendilerine bir logo oluşturmuş ve kurumsallaşmışlar. Kendilerinden olmayan öğrencileri dışlamaya başlamışlar. Üçüncü gün yeni üye bulma koşulları da belirlenmiş ve katılımcı sayısı 200’ü bulmuş. Hatta bu yeni kimliği benimseme öyle bir noktaya gelmiş ki gruba dahil öğrenciler kurallara uymayanları şikayet etmeye başlamışlar bile.

yoldan-çıkan-psikoloji-deneyleri-siralio-9

Dördüncü gün Ron Jones çocukların inanılmayacak derecede bağlılıklarını fark etmiş ve olayların kontrolden çıkacağını düşünerek deneyi sonlandırmaya karar vermiş. Çocuklarında bir anda olaydan kopmalarının zor olacağını düşünerek ertesi gün başbakanlıktan açıklama yapılacağını, bunun ulusal bir hareket olduğunu ve durdurulacağını söylemiş.

Ertesi gün sınıfa bir televizyon getirmiş ve bir süre öğrencilerine karıncalı ekran izlettikten sonra gerçeği açıklamış. Onlara Nazileri ve faşizmi daha iyi anlatabilmek için bunu yaptığını söylemiş. Daha sonra bir çok filme ve oyuna uyarlanan bu deneyin en meşhur uyarlaması “Die Welle” isimli filmdir.

4- Stanford Hapishane Deneyi, 1971

Bu deney de Milgram deneyi gibi otorite ve insanlara verilen roller ile ilgili bir deneydir. Philip Zimbardo tarafından gerçekleştirilen deney, belirli psikolojik sorunları bulunmayan sıradan 24 lisans öğrencisi toplanarak hapishane ortamına sokuluyorlar. Daha sonra deneklerin bir kısmına gardiyan rolü veriliyor bir kısmına ise mahkum. Deneyin asıl amacı kişilerin sosyal rollere nasıl ve ne kadar uyum sağladıklarını görmekti fakat deney sonunda bambaşka veriler de elde edilmiştir.

yoldan-çıkan-psikoloji-deneyleri-siralio-13

Stanford Üniversitesine ait bir binanın zemin katında kurulan hapishanede mahkumların ilk günden itibaren edilgen ve gardiyanların ise agresif tavırları göze çarpmış. İkinci günden itibaren tahmin edilenin üzerinde bir duygusal şiddet baş göstermiş ve olaylar giderek fiziksel şiddete varacak noktalara doğru seyretmiştir. Birçok mahkum duygusal tramva yaşamaya başlamış, gardiyanların üçte birinde ise ciddi anlamda sadist eğilimler görülmeye başlanmıştır. Gidşiat böyle olunca 2 hafta boyunca yapılması planlanan deney altıncı günde sonlandırılmış.

yoldan-çıkan-psikoloji-deneyleri-siralio-5

yoldan-çıkan-psikoloji-deneyleri-siralio-14

“Das Experiment” isimli ünlü Alman filmine de konu olan deney için Philip Zimbardo, deneye müdahale etmediği ve bir gözlemci bulundurmadığı için bir hayli eleştirilmiş. Fakat Zimbardo eğer bunları yapsaydı deneyin gerçek sonuçlar vermeyeceğini söyleyerek kendisini savunmuş.

5- David Reimer Deneyi, 1966

Daha önceki deneylerden çok daha trajik bir tarihi vaka olan bu olay bir bilim insanının hatasının veya yanlış tezinin nerelere gidebileceği üzerine belki de en iyi ve en manidar örnektir. Ayrıca bu deney tam 12 yıl sürmüş ve yalnızca psikolojik bir deney olmamış, cerrahi ve hormonal tedavilerinde işin içine girmesi ile bambaşka bir hal almıştır.

yoldan-çıkan-psikoloji-deneyleri-siralio-10

22 Ağustos 1966 yılında, Kanada’da dünyaya gelen ikiz kardeşler David ve Brian Reimer 8 aylıkken sünnet ettirilmişler. Fakat bu sırada oluşan bir kazada David’in cinsel organı yanmış ve hasar görmüş. Bunun ardından profesyonel destek almak isteyen aile televizyonda cinsiyet konuları üzerine konuşan psikolog John Money’den yardım almaya karar veriyorlar. John Money cinsiyetin doğuştan gelmediğini ve bunun sonradan öğrenildiğini düşünüyormuş. Durumu dinleyen psikolog John Money aileyi bebeğin cinsiyetini değiştirmeye ikna etmiş ve bu şekilde yönlendirmiş. John Money daha sonra bunu teorisini ispatlamak içi yaptığı bir deney olduğunu itiraf etmemiştir.

22 aylıkken David’in testisleri alınmış ve henüz yerine yapay bir kadın organı konulmamıştır. Bu olaydan sonra David’in ismi Brenda olarak değiştirilmiş ve kendisine bir kız çocuğu olarak davranılmaya başlanmış. Olaya bir hayli mesai harcayan Psikolog Money bir hayli sıra dışı yöntemler denemiş, kardeşleri bir gün soyarak cinsel organlarını incelemelerini istemiş hatta bazen onlara kendi cinsiyetlerine göre pozisyonlar aldırarak alıştırmalar bile yaptırmıştır.

yoldan-çıkan-psikoloji-deneyleri-siralio-6

Bir süre şirin bir kız çocuğu gibi hayatına devam eden Brenda (David) için işler giderek garipleşmiş. Önce göğüslerinin çıkması için verilen östrojen işe yaramamıştır. Karın bölgesinin aşağısında tahsis edilen bir delikten idrarını yapmak zorunda olan Brenda’nın cinsiyetini benimseyemeyişi giderek artmıştır. 13 yaşında Doktor John Money tarafından kendisine yapay bir kadın cinsel organı takılması istenmiştir. Bunun üzerine Brenda hastaneye gitmemek için direnmiş ve oraya götürülürse intihar edeceğini söylemiştir. Bu olaydan sonra doktor Money ile ilişki kesilmiştir.

13 yaşında psikiyatrist tavsiyesi ile Brenda’ya gerçekler açıklanmıştır. Bunun üzerine ameliyat süreçleri tersine çevrilmiş ve Brenda tekrar David ismine dönmüştür.

yoldan-çıkan-psikoloji-deneyleri-siralio-3

1990 yılında Jane Fountain ile evlenen David eşinin üç çocuğuna babalık yapıyordu.

Sonuç olarak ikizlerin hayatları hiç de mutlu sonla bitmemiş. John Money’in terapi uygulamalarının etkisi ile bilinmiyor fakat Brian şizofreni hastasıydı ve 2002 yılında tedavisi için kullanılan ilaçlardan aşırı dozda alarak intihar etmiştir. Kardeşinin ölümünden iki yıl sonra karısının kendisinden ayrılacağını öğrenen David de kafasına kurşun sıkarak 38 yaşında intihar etmiştir. Bun intiharların ve Brian’ın şizofreni sebepleri olarak direkt Doktor Money’i işaret etmek mümkün değildir çünkü kardeşlerden birisi zaten 8 aylıkken cinsel organını kaybederek iyi bir ruh sağlığına sahip olmayacağını neredeyse garanti altına almıştı. Fakat Money’in cinsiyet konusundaki teorisi uğruna yanlış sonuçlanan bir deney yapması kendisini bu konular arasına taşımıştır.

İlginizi Çekebilecek Diğer Konular

renkler-psikolojisi-siralio-title

Reklerin Psikolojisi

psikoloji-siralio

Psikoloji ile İlgili Bİlmediğiniz 15 Şey

gelmiş-geçmiş-en-zeki-insan-siralio

Gelmiş Geçmiş En Zeki İnsan ve Trajik Öyküsü

sürü-psikolojisi-ve-sosyal-etki-siralio

Sürü Psikolojisi ve Sosyal Çevre Etkisi

neden-pes-ederiz-siralio-ft

Sosyal Deneyler ile Pes Etmemeni Sırrı

Yorumlar

Yorumunuzu Yazın

Your email address will not be published. Required fields are marked *

*